Một trường hợp lạm dụng trẻ em cho thấy dịch vụ xã hội lỏng lẻo của Việt Nam

Nguồn: Martha Ann Overland, TIME

Lê Quốc Tuấn, X-Cafe chuyển ngữ

14.07.2010

Trong nhiều năm qua, cư dân một làng ở Cà Mau, một tỉnh miền nam của Việt Nam đã thường nghe tiếng một đứa trẻ kêu gào trong kinh hoàng trong một ngôi nhà gần đó, nhưng không một ai cảnh báo với nhà chức trách. Là một đứa bé 14 tuổi, Nguyễn Hoàng Anh đã bị nung đốt bằng bàn ủi, bị đổ các dung môi vào vết thương của mình và đã bị bẻ gẫy răng bằng kìm kéo, những người nghe tiếng em kêu khóc đã làm ngơ đi. Láng giềng sợ rằng cặp vợ chồng thuê mướn cậu bé trong trang trại tôm của họ có thể bị trả đũa nếu họ dám báo cáo sự tình cho các quan chức. Những người khác, biết rằng công an hiếm khi can thiệp vào các vấn đề nội bộ trong gia đình, nên đã không biết phải gọi ai.

Ở hầu hết các nước, chưa cần phải kể đến một trường hợp kinh hoàng như thế, mối nghi ngờ của bất kỳ loại lạm dụng trẻ em, sẽ lập tức khuấy động nên cả một lực lượng nhỏ của các nhân viên xã hội và cảnh sát. Tuy nhiên Việt Nam không có một hệ thống như thế và chỉ có những luật lệ lỏng lẻo để bảo vệ trẻ em và những người dễ bị tổn thương khác. "Chúng tôi không xem việc đánh một đứa trẻ là hình thức bạo lực đối với trẻ em", Nguyễn Hải Hữu, giám đốc bộ phận bảo vệ trẻ em của Bộ Lao động và Thương binh Xã hội thừa nhận. Kỷ luật trẻ em từng có truyền thống được xem là một sự việc có tính gia đình và các quan chức vẫn còn miễn cưỡng không can thiệp. Theo pháp luật hiện hành, một vụ án hình sự lạm dụng trẻ em chỉ có thể được đưa ra tòa nếu đứa trẻ bị thương tích hơn 11% trên cơ thể của mình. (vào tháng Tư, khi Anh đã phải nhập viện, cảnh sát xác định rằng cậu bé đã mang những vết sẹo trên 66,83% cơ thể của mình và đã bắt giữ người chủ thuê mướn em). Luật pháp, cũng như nhận thức của người dân về tầng lớp yếu thế, nói rằng trường hợp của Hữu, là sự thất bại không theo kịp được với những thay đổi nhanh chóng và thường là đau khổ của xã hội cùng mức gia tăng của nạn lạm dụng trong gia đình, tình trạng ly hôn, không nhà cửa.

Hiện nay điều này được chuẩn bị để thay đổi. Việt Nam đã đưa ra một nỗ lực lớn để sửa chữa hệ thống hỗ trợ xã hội của mình trong 10 năm tới. Vào tháng Năm, công tác xã hội đã được chính thức công nhận là một nghề nghiệp, một sự phân biệt có tính pháp lý quan trọng trong xã hội cộng sản Việt Nam, vốn không có sự việc gì có thể xảy ra mà không được sự đồng ý của chính quyền trung ương. Đất nước này có kế hoạch cung cấp dịch vụ tư vấn, thiết lập đường dây báo động nóng, sửa chữa lại các luật lệ xã hội bảo vệ của mình, giáo dục cảnh sát và chi 123 triệu để đào tạo hàng chục nghìn nhân viên xã hội trong việc giải quyết các vấn đề khác nhau, từ bạo lực gia đình đến cai nghiện ma túy. "Mãi đến nay, chính phủ vẫn không nhận thức được (vai trò) của các nhân viên xã hội và không nghĩ rằng họ là cần thiết", ông Lê Hồng Loan, trưởng bộ phận UNICEF bảo vệ trẻ em của Việt Nam, người đã từng làm việc với chính phủ trong hơn một thập kỷ để phát triển một hệ thống công tác xã hội cũng như đã từng soạn thảo nhiều luật lệ nghiêm ngặt hơn và khuyến khích việc thực thi pháp luật của họ đã cho biết.

Không phải là Việt Nam không có các văn phòng phúc lợi xã hội. Hiện có hàng trăm trung tâm phúc lợi xã hội trên toàn quốc. Nhưng nhân viên không được đào tạo chính thức về tư vấn, cung ứng dịch vụ can thiệp, ông Loan nói. Kỹ năng của họ tập trung nhiều hơn vào việc đảm bảo rằng các chương trình xóa đói giảm nghèo được thực hiện đúng chỉ tiêu hoặc công tác chủng ngừa được thực hiện. Họ rất hiếm khi tham gia nếu một đứa trẻ bỏ học hoặc một người phụ nữ đã bị nghi là nạn nhân của nạn lạm dụng trong gia đình. Ông Loan nói, trong thực tế, có ít kiến thức giữa các quan chức địa phương về những gì nhân viên xã hội thực hiện.

Việt Nam đang trải qua một sự thay đổi chưa từng có trong hai thập kỷ qua khi tăng trưởng kinh tế ngoạn mục đã giúp hàng triệu người thoát được cảnh đói nghèo. Tuy nhiên, công cuộc hiện đại hóa này đã tạo ra một quần thể mới dễ bị tổn thương. Những người lao động đã phải rời khỏi các cộng đồng có quan hệ chặt chẽ để di cư đến các thành phố, nơi không có đủ các dịch vụ để làm việc một mình. Ngày nay, mức chênh lệch giữa người giàu và người nghèo chưa bao giờ lớn hơn như thế. Nạn ma túy và lạm dụng rượu chè đang ở mức cao kỷ lục. Cơ quan phúc lợi địa phương, những người có thể thành thạo trong việc phân phát trợ cấp đói nghèo, lần đầu tiên đang phải đối diện với các vấn đề như nạn trẻ em lêu lỏng và tệ buôn bán trẻ em.

Các gia đình bị đổ vỡ, nạn lạm dụng ma túy và bạo lực gia đình là những vấn đề không thể giải quyết được bằng các thủ tục giấy tờ hoặc việc ban hành các luật định mới, bà Lê Thị Thu Thủy, Giám đốc tổ chức Trẻ em đường phố Thảo Đàn, một trong một số ít các tổ chức tư nhân chăm sóc các gia đình dễ bị tổn thương tại thành phố Hồ Chí Minh đã cho biết. "Công việc rất khác so với một năm hoặc 10 năm trước đây". Bà nói, ngày nay, các quốc gia có nhu cầu đào tạo nhân viên xã hội có kinh nghiệm để làm việc với những người trong cuộc khủng hoảng, một điều đơn giản là không hề có trước đó ở Việt Nam.

Ông Hữu, thuộc đơn vị bảo vệ trẻ em của chính phủ, nói rằng các quy định mới dự kiến sẽ có hiệu lực vào năm tới sẽ bắt đầu để giải quyết các thiếu sót đó. Các kế hoạch của Việt Nam kêu gọi đào tạo 60.000 nhân viên xã hội cho năm 2020. Hy vọng là để có được số nhân viên có chuyên môn tại các trung tâm cộng đồng, bệnh viện và văn phòng chính phủ có thể cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ.

Đó là một tham vọng và có lẽ là một mục tiêu không thực tế. Trở ngại lớn nhất là chỉ có 30 người trong cả một nước 88 triệu dân có được trình độ tiên tiến trong công tác xã hội. Điều này nghĩa là gần như không ai có đủ điều kiện để đào tạo thế hệ nhân viên xã hội đầu tiên - một nghề đòi hỏi đến sự đào luyện thực tiễn và kinh nghiệm giám sát. Điều đó cũng đã không ngăn được sự việc gần đây hàng chục trường đại học Việt Nam đã mở ra các ngành học trong công tác xã hội, bà Võ Thị Hoàng Yến, người đã tốt nghiệp bằng Thạc sĩ về Phát triển Con người tại Đại học Kansas phàn nàn. Cô tự hỏi, chính xác ai là người giảng dạy các khóa học này. "Các giảng viên đến từ các phân khoa tiếng Anh, kinh tế và khoa học-chính trị, Nhưng họ thiếu tất cả đào tạo trong công tác xã hội" Cô Yên, người làm việc với những người khuyết tật đã cho biết".

Giáo dục cải tạo chỉ là một trong những yếu tố của bài toán. Sinh viên tốt nghiệp cũng cần việc làm, Loan cảnh báo UNICEF. "Nhưng hiện tại không có vai trò cho các nhân viên xã hội", cô nói, lưu ý rằng thậm chí họ không được phép đi cùng nạn nhân của nạn lạm dụng trẻ em vào tòa án. "Nếu bạn muốn nhân viên xã hội được công nhận, bạn phải cung cấp cho họ nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm. Họ sẽ làm việc ở đâu ? Sẽ cung cấp những dịch vụ gì ?" Đây là những vấn đề mà Việt Nam sẽ phải làm việc trong những năm sắp tới. "Phát triển một nghề hoàn toàn mới không phải là việc dễ dàng" ông Loan nói.

Trong khi đó, kể từ khi được giải cứu vào tháng Tư, trường hợp của cậu bé bị tra tấn bởi người chủ của nó đã nhận được sự tường thuật chưa từng có của các phương tiên truyền thông báo chí trên khắp đất nước. Các cuộc điều tra được đưa ra để tìm hiểu nguyên nhân vì sao không ai báo cáo vụ hành hạ tra tấn và đảng viên địa phương cùng công an cảnh sát đã bị khiển trách vì không phát hiện được vụ lạm dụng. Trong một động thái hiếm hoi, phiên tòa xử hai vợ chồng đã được mở cửa cho công chúng, với một đám đông hết sức lớn đã đến xem các thủ tục tố tụng tại Cà Mau. Tháng trước, cặp vợ chồng này đã bị kết án 23 năm tù. Nhiều người trong số những người tham dự nói rằng sự trừng phạt ấy là chưa đủ nghiêm khắc.